New York: Tarih ve Kültür

Önsöz

2019 yılında gittiğim New York kenti ile ilgili gitmeden önce yaptığım araştırmalar ve notları daha sonra okuduklarımla birleştirip biraz düzenleyerek bu yazıyı oluşturdum. Bir seyahat yazısı değil. New York tarihi, gelişimi, semtleri ve kültürü ile ilgili bilgiler içeriyor.

Kısa Bilgiler

New York şehri, 784 kilometrekareye yayılmış ABD’nin en büyük şehridir. Şehir aynı zamanda Dünya’nın da en önemli şehirleri arasında yer almaktadır. Pek çok şirketin merkezi ve Birleşmiş Milletler genel merkezine ev sahipliği yapar.

New York şehri, New York eyaleti sınırları içinde yer alıp, eyaletin en büyük şehridir. New York eyaletinin başkenti New York olmayıp, Albany şehridir.

New York şehri 5 ilçeye ayrılmıştır. (Bizdeki büyükşehirlerin ilçe belediyeleri olmasına benzer şekilde) Bunlar:
– Manhattan
– Brooklyn
– Queens
– The Bronx
– Staten Island

Nüfus olarak en büyük ilçe Brooklyn iken, alan olarak en büyük ilçe Queens’tir.

İlk Yerleşim: 1624
Eyalet: New York
Şehir nüfusu: 8.175.333
Metropol nüfusu: 19.979.477
İnternet sitesi: NYC.gov

Kısa ve İlginç Gerçekler
– Brooklyn Köprüsü, Londra’daki Tower Bridge’ten daha eskidir.
– 1789’da New York, ABD’nin ilk başkenti oldu.
– Şehrin adı York Dükü’nden gelir.
– ABD Bağımsızlık Savaşı’nda önemli bir yer tutan Long Island Savaşı, günümüz Brooklyn’inde yapılmıştır.
– Araba plakaları ilk kez New York’ta 1901 yılında zorunlu hale getirildi.

Tarihçe

Avrupalı işgali başlamadan önce New York ve çevresinde Amerikan yerlileri bulunuyordu. 1624 yılında kalıcı Avrupalı işgalini/yerleşimi Hollandalılar başlattı. Şehrin adı New Amsterdam (Yeni Amsterdam) idi. 1664’te şehir yönetimi İngilizlere geçti. İngilizler burayı York Dükü James’in onuruna New York (Yeni York) olarak adlandırdı. 1673’te Hollandalılar şehri yeniden ele geçirip New Orange olarak adlandırdıysa da bu uzun sürmedi ve 1 yıl sonra tekrar İngilizlere bıraktılar.

New York kuruluş yıllarında ticaretle ve korsancılıkla gelişti. Kuruluş yıllarında Boston ve Philadelphia’dan sonra Yeni Dünya’daki en önemli 3. şehirdi.

Amerikan Bağımsızlık Savaşı’nda New York yakınlarında 2 önemli savaş gerçekleşti. İlki Long Island Savaşı’dır ve Brooklyn’de gerçekleşmiş ve İngiliz zaferi ile sona ermiştir. İkinci savaş ise Fort Washington Savaşı’dır (Washington Kalesi Savaşı). Manhattan’ın Washington tepeleri denilen bölgesinde gerçekleşen savaş (Manhattan 155. sokak ve 193. sokak arasına düşen bölge) yine İngilizlerin zaferi ile sonuçlanmıştır. Amerikan Bağımsızlık Savaşı boyunca İngilizlerin askeri üssü gibi bir görev gören şehirden son İngiliz askeri 25 Kasım 1783’te ayrılmıştır. Bu güne Tahliye Günü (Evacuation Day) denir.

ABD’nin kuruluş yıllarında ABD’ye başkentlik yaptı. İlk ABD başkanı George Washington ilk başkanlık konuşmasını New York’ta yaptı. ABD Yüksek Mahkemesi ilk kez bu şehirde toplandı.

New York’ta 1817 yılında ilk transatlantik yolcu hizmeti olan Black Ball Line açıldı. Bu hat New York ile Liverpool, İngiltere arasında hizmet veriyordu. Hat, Atlantik kıyıları arasında düzenli yolcu taşıyarak bu yolculuğun popülerleşmesini sağladı ve toplamda 60 yıl hizmet verdi.

1811 Komisyoncular Planı, şehrin gelişimine öncülük etti. Günümüz New York şehri bu plana büyük oranda bağlı kalınarak inşa edilmiştir. Central Park bu planın bir parçası değildir ve bu planda büyük merkezi bir park yer almaz. 1850’lerde o zamanın ihtiyaçlarına dayanarak şehre büyük bir park yapılması düşünüldüğü sırada Central Park’ın yapılması kararlaştırılmıştır.

1817’de yapımına başlanan ve 1825’te tamamlanan Erie Kanalı, Hudson nehrini büyük göller bölgesine bağlamıştır. Bu, New York’un hinterlandının gelişmesine yardım etmiş ve taşımacılık ve ticareti arttırmıştır.

Açık ara Dünya’nın en büyük borsası olan New York Borsası’nın kuruluş tarihi 1792 olarak kabul edilir. 1863’te günümüzdeki adını almış olup 1800’lü yıllarda ticaret ve sanayinin gelişmesiyle birlikte büyüyüp gelişmiştir.

1930’larda nüfusu 10 milyonu geçti.

Coğrafya ve Yönetim

New York genel olarak düzdür. Şehrin merkezi sayılan Manhattan adasının genişliği 3.5 km, uzunluğu ise yaklaşık 20 km’dir.

New York şehri, İstanbul veya Porto şehirleri ile hemen hemen aynı enlem üzerindedir. Ocak ayı sıcaklık ortalamasına bakarsak, New York, Porto’dan daha soğuktur. Genel olarak Kuzey Amerika kıyıları, Batı Avrupa’dan daha soğuktur. Bunun en önemli nedenlerinden birisi Körfez akıntısıdır (Gulf stream).

NY şehrinin 5 ilçesinin sınırları (Wikipedia’dan)

New York’un 5 ilçesi var demiştik. Şimdi kısaca bunlara bakalım:

Bronx: New York’un en kuzeydeki ilçesidir. Rap ve hip hop kültürünün doğum yeridir. Adının Jonas Bronck adlı bir istilacıdan geldiği düşünülüyor.

Brooklyn: Şehrin en çok nüfusa sahip ilçesidir. 1898’e kadar New York’tan ayrı bir şehirdi. Kültürel çeşitliliği ile ünlüdür. İsmi Hollandaca Breuckelen sözcüğünden gelir. Breuckelen (İngilizce: marshland) sulak arazi, kara ve su arasındaki değişimin olduğu suyun bol olduğu yer gibi bir anlama gelir.

Manhattan: Gökdelenlerin en çok olduğu ve en bilinen New York ilçesidir. Genel olarak downtown (merkez), midtown ve uptown(kuzey) gibi üç bölgeye ayrılır. İsmi yerli dilindeki manahahtaan sözcüğünden gelir.

Queens: Alan olarak en büyük New York ilçesi olup, günümüzde orta sınıfın yaşama bölgesi olarak kullanılır.

Staten Island: En banilyö karakteristiğine sahip ilçedir. Manhattan’a feribotla, Brooklyn’e Verrazano-Narrows Köprüsü ile bağlıdır.

Manhattan Caddelerinin İsimlendirilmesi

Manhattan’daki cadde ve bulvarların isimlendirilmesinde belli bir yöntem izlenmiştir. Sokak (street) doğu-batı doğrultusundadır. Güneyde Greenwich Village’te 1. caddeden başlar ve kuzeye doğru artar. En kuzeydeki cadde 220. caddedir. Cadde (avenue) kuzey-güney doğrultusundadır. Manhattan’ın doğusunda 1. Cadde vardır ve batıya gittikçe sayı artar. 5. Cadde, Manhattan’ı bölen çizgi olarak düşünülebilir. Bu caddenin doğusundakiler doğu, batısındakiler batı olarak isimlendirilir. Sayılarla isimlendirme, Houston Sokağı’nın kuzeyinde başlar. Bu nedenle en güney Manhattan’daki cadde ve sokakların sayı olmayan isimleri vardır (Wall Street gibi).

İsmi rakam olmayan cadde ve sokaklardan en önemli ikisinin isminin anlamına bakalım. Bunlardan birincisi Wall Street’tir. New York, hala bir Hollanda sömürgesi New Amsterdam iken dönemin sömürge yöneticisinin yaptırdığı duvar günümüzün Wall Street’in oradan geçtiği düşünülüyor. Bu nedenle ismi Wall Street (Duvar sokağı) olmuş. İkinci sokak ise Broadway olup ismi Hollandaca brede weg’den (İngilizce: broad road, Türkçe: geniş yol) geldiği düşünülüyor.

Şehrin takma adları: Büyük elma, Dünya’nın başkenti, uyumayan şehir, gotham, melting pot, empire state

Manhattan’daki önemli mahalleler (NYCtourist.com sitesinden)

Önemli Yerler

Central Park
Manhattan’ın ortasında yer alan ve Dünya’nın en çok ziyaret edilen ve en çok filme ev sahipliği yapmış parklardan birisidir. Park, 1811 Komisyoncular Planı’nda yer almayıp sonradan şehre eklenmiştir. Parkın kuzeyinde yaşlı siyahi teyzeler çocuklarıyla gezerken, Güney kısmı gökdelenlerde çalışan beyaz yakalı çalışanların uğrak mekanıdır.

Metropolitan Art Museum
Kısaca Met de denir. ABD’nin en büyük sanat müzesidir. Dünya’nın da en çok ziyaretçi çeken müzelerinden biridir. 1870 yılında kurulmuştur.

Amerikan Doğa Tarihi Müzesi
1869 yılında kurulmuştur. ABD Başkanı Theodore Roosevelt’in babası da kurucularındandır.

Guggenheim Müzesi
1937 yılında kurulmuş bir sanat müzesidir.

Rockefeller Center
1930-1939 arasında Rockefeller ailesi tarafından yaptırılan gökdelendir.

St. Patrick’s Katedrali
1878’de inşa edilmiş, New York’taki en önemli Roman Katolik kilisesidir.

Broadway
Toplamda 21 km uzunluğunda, 3 km’si Manhattan’ı boydan boya geçen caddedir. Midtown Manhattan’da bu cadde üzerinde pek çok tiyatro yer aldığından Braodway tiyatrosu ismi de yaygınlaşmıştır.

Times Meydanı
New York’un hatta zaman zaman Dünya’nın merkezi diye nitelendirilen Times Meydanı, Midtown Manhattan’da yer alır. Türkiye ve Avrupa’daki meydanlara pek benzemez. Birbirini 90 derece kesen 2 cadde ve bu caddeleri çapraz kesen bir başka caddenin kesişme noktasıdır. Çok küçük bir bölümü trafiğe kapalı, yayalaştırılmıştır. Eski adı Longacre Meydanı’ydı. New York Times gazetesi buraya yakın olan Times binasına taşınınca Times Meydanı adını almıştır.

Empire State Binası
102 katlı gökdelendir. 1931’den 1970’e kadar Dünya’nın en büyük binası olarak kalmıştır. Günümüzde New York’taki en uzun 2. binadır. İsmini New York’un takma adlarından birisi olan “Empire State” ten alır.

New York Halk Kütüphanesi
Bryant Park’ın bitişiğinde Midtown Manhattan’da yer alır. New York Halk Kütüphanesi’nin ana binasıdır.

Bryant Park
5. ve 6. caddeler arasında yer alan, New York Halk Kütüphanesi’nin bitişiğindeki parktır. 1847 yılında açılmıştır.

Madison Square Garden
Midtown Manhattan’da yer alan çok amaçlı gösteri merkezidir. Basketbol, boks, konser gibi olaylara ev sahipliği yapar. Şu anki yerinde 1968 yılında hizmete açılmıştır.

Flatiron Binası
22 katlı yapıpı 1902’de tamamlanmış bir binadır. Yapıldığında şehrin en yüksek yapılarından birisiydi.

Union Meydanı
14. Cadde civarında yer alan küçük bir meydandır. Zaman zaman gösterilere ev sahipliği yapar.

Soho
Aşağı Manhattan’da yer alan bu bölge sanat galerileri ve değişik dükkanları ile ünlenmiştir.

Little Italy
Aşağı Manhattan’da yer alır. Günümüzde birkaç İtalyan restoranı ve dükkanı kalmıştır.

Çin Mahallesi
Aşağı Manhattan’da yer alan ve Çince tabelaların çokluğundan dolayı kendinizi Çin’de hissetmenize neden olacak mahalledir.

Finans Bölgesi
FiDi olarak da bilinen bu bölge New York’un ilk yerleşim yeridir. Günümüzde New York Borsası ve Wall Street’in ev sahipliğini yapar. Ayrıca pek çok gökdelene sahip olup, ABD’nin en yüksek yapısı, One World Trade Center da bu bölgede yer alır.

Özgürlük Heykeli
ABD devletinin simgesi haline gelen New York limanında bulunan ünlü heykeldir. Bulunduğu adanın adı da özgürlük (liberty) adasıdır. Fransa’da yapılıp ABD’ye getirilmiştir. Heykel, 1886 yılında açılmıştır. Köleliğin 1863’e kadar, ayrımcılığın 1950-1960’lara kadar devam ettiği ABD’de ülkenin özgürlük ve özgürlük heykeliyle özdeşleşmesi de ironik gelmiştir bana.

Elis Adası
Günümüzde üzerinde bir müze barındıran Elis Adası, New York limanında bulunan ve geçmişte göçmenlerin/mültecilerin Yeni Dünya’ya ilk adım attıkları adadır.

Brooklyn Köprüsü
Fotoğraflarda ve filmlerde bolca görülen Brooklyn Köprüsü, inşaatına 1869’da başlanan ve 1883’te tamamlanan, Manhattan ile Brooklyn’i bağlayan köprüdür. Aslında, New York and Brooklyn Bridge ve East River Bridge olarak adlandırılmasına rağmen Brooklyn Köprüsü ismi yaygınlaşmıştır. Köprüde arabalar ve ortasında yayalar için yürüme bölümü bulunmakta olup, köprü üzerinde “Yes love, no locks” gibi tabelalar görebilirsiniz.

Columbia Üniversitesi
New York’un en eski ve prestijli üniversitesidir. Manhattan’da Upper West Side’da yer alır. 1754’te kurulmuş olup, Sarmaşık Ligi üyesidir. Genellikle üniversite sıralamalarında Dünya’da ilk 10’da yer alır.

Bu arada ismi geçmişken Columbia ismine değinmek de istiyorum. Başken Washington’ın da içinde bulunduğu bölgenin adı da Columbia bölgesi (District of Columbia). Neden bu kadar çok “Columbia” sözcüğü kullanılıyor Amerika’da ve ülke Kolombiya ile bir ilgisi var mı diye araştırdığımda, Columbia’nın ABD’nin insanlaştırma/kişileştirme durumundaki ismi olduğunu öğrendim. Bizim devlet baba, devlet ana dememiz gibi düşünülebilir. Sözcük kökeni Kristof Kolomb’dan geliyor. Buradan daha fazla bilgi alabilirsiniz.

Harlem
Manhattan’ın kuzeyinde yer alan ve çoğunlukla siyahilerin yaşadığı mahalledir. Sokakların isimlendirmelerinden de bunu anlayabilirsiniz. Martin Luther King Jr, MalcolmX, Frederic Douglas gibi isimler seçilmiştir isimlendirme için. Mahallenin ismi Hollanda’nın Haarlem kentinden gelir. İçinde siyahi kültüre ait pek çok şey bulunur.

Ulaşım

New York metrosu, diğer ABD şehirlerinin aksine, oldukça büyük ve yaygın bir ağa sahip. Aşağıdaki resimden New York metro haritasını görebilirsiniz.

New York şehri metro haritası (Resim Wikipedia’dan)

Metro kartı da şöyle bir şey:

New York metrosu kartı (Resim Wikipedia’dan)

Staten Island ile Manhattan arasında ücretsiz işleyen bir feribot da var.

Şehre yakın 3 tane havalimanı vardır:

John F. Kenedy Uluslararası Havalimanı
Liberty Uluslararası Havalimanı
LaGuardia Havalimanı

New York’ta İlkler ve Buluşlar

1857’de ilk paketlenmiş tuvalet kağıdı
Willis Havilan Carrier tarafından klima
Kredi kartı
ATM (para çekme makinesi) 1939’da
Hip hop müzik
Smokin
Uzaktan Kumanda

Popüler Kültür

New York, kendisine film ve video oyunlarında en çok yer bulan şehirlerden birisidir.

New York’ta geçen ünlü filmler:

  • Ghostbusters
  • Chelsea Girls
  • Breakfast at Tiffany’s
  • West Side Story
  • When Harry Met Sally
  • Black Swan

Ayrıca How I Met Your Mother, Gossip Girl, Friends, Seinfeld ve The Sopranos gibi diziler de New York’ta geçer. Buradaki gibi daha ayrıntılı haritalara internette erişebilirsiniz.

New York’ta geçen ünlü oyunlar:

  • GTA 4
  • Mafia 2
  • The Crew
  • The Crew 2
  • Max Payne

Zaman Çizelgesi

1624 – Hollandalılar New York’ta ilk kalıcı sömürgeyi kurdu.
1628 – İlk siyah köleler New York’a vardı.
1658 – Hollandalı istilacılar Nieuw Haarlem adında bir köy kurdular.
1664 – New Amsterdam, İngilizler’e teslim olur.
1700 – New York, 5000 nüfusa ulaşır.
1776 – New York, 25000 nüfusa ulaşır.
1800 – New York, 60000 nüfusa ulaşır.
1811 – New York caddelerinin planlanması için bir komisyon kurulur.
1837 – Harlem, New York’a demiryolu ile bağlanır.
1851 – New York Times yayın hayatına başlar.
1869 – Amerikan Doğa Tarihi müzesi kurulu.
1883 – Brooklyn Köprüsü açılır.
1904 – New York metrosu işlemeye başlar.
1931 – Empire State binası inşaatı tamamlanır.

Bağlantılar

Bu bölümde New York ile ilgili bulduğum yararlı internet siteleri listeliyorum. Elbette hepsi İngilizce.

Türkçede New York Şehri

Her konuda Türkçe yazılı eser, internet kaynağı azlığı olduğu gibi, New York şehri hakkında da pek Türkçe yazılı bilgi yok. Sadece internette gezi yazıları, şehir rehberi gibi yazılar bulmak mümkün. François Weil’in New York: Bir Kent Tarihi kitabı tek güzel kitap gibi görünüyor.

Kaynaklar

New York City Wikipedia maddesi
Nicknames of New York City Wikipedia maddesi
List of Manhattan Neighbourhoods Wikipedia maddesi
New York City Subway Wikipedia maddesi
Swedish Nomad
Local Histories
Timeout.com
New York: Bir Kent Tarihi, François Weil